शिर्डी, दि. १ (प्रतिनिधी): मराठी रंगभूमीला नवी दृष्टी, नवी कलात्मक उंची आणि निर्भीड प्रयोगशीलतेची अमर परंपरा देणाऱ्या ज्येष्ठ नाट्यदिग्दर्शिका विजया मेहता यांच्या निधनाची बातमी अत्यंत वेदनादायी आहे. त्यांच्या निधनाने मराठी नाट्यविश्वाने एक तेजस्वी, दूरदर्शी आणि प्रतिभासंपन्न व्यक्तिमत्त्व गमावले असल्याची भावना जलसंपदा तथा पालकमंत्री ना. डॉ. राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी व्यक्त केली.
आपल्या शोकसंदेशात मंत्री विखे पाटील म्हणाले की, अपार प्रतिभा, सखोल अभ्यास आणि रंगभूमीवरील अटल कलानिष्ठा यांच्या बळावर विजया मेहता यांनी मराठी रंगभूमीला राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिष्ठेचे नवे आयाम प्राप्त करून दिले. त्यांच्या दिग्दर्शनात नाटक हे केवळ मनोरंजनाचे माध्यम न राहता आशयाची गहनता, भावनेची ताकद आणि कलात्मक परिपूर्णतेचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळाला.
त्यांनी घडवलेली कलाकारांची पिढी, रुजवलेली नावीन्यपूर्ण परंपरा आणि जपलेली कलामूल्ये हा मराठी रंगभूमीचा अमूल्य वारसा आहे. त्यांचा जीवनप्रवास आणि सर्जनशील कार्य भावी पिढ्यांसाठी कायम प्रेरणादायी राहील. अशा शब्दांत मंत्री ना. डॉ. राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी ज्येष्ठ नाट्यदिग्दर्शिका विजया मेहता यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली.
मराठी रंगभूमीवरील ज्येष्ठ आणि अग्रगण्य नाट्य दिग्दर्शिका, निर्मात्या व अभिनेत्री विजया मेहता (वय ९२) यांचे ३० जून २०२६ रोजी मुंबईत वृद्धापकाळाने निधन झाले. नाट्यविश्वात त्यांना सर्वजण आदराने ‘बाई’ म्हणून हाक मारत. त्यांनी आपल्या अद्वितीय प्रयोगशीलतेने आणि कडक शिस्तीने आधुनिक मराठी रंगभूमीला एक नवी आणि स्वतंत्र ओळख मिळवून दिली.
त्यांचा जन्म: ४ नोव्हेंबर १९३४ रोजी बडोदा (गुजरात) येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव विजया जयवंत असे होते. मुंबई विद्यापीठातून त्यांनी अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्राची पदवी घेतली. त्यानंतर दिल्लीच्या ‘नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा’ (NSD) मधून प्रख्यात नाट्यगुरू इब्राहिम अल्काझी यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी नाट्याभ्यासाचे प्रशिक्षण पूर्ण केले.
१९६० च्या दशकात त्यांनी नाटककार विजय तेंडुलकर, अभिनेते अरविंद देशपांडे आणि डॉ. श्रीराम लागू यांच्यासोबत मिळून ‘रंगायन’ या अत्यंत महत्त्वाच्या नाट्यसंस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून महाराष्ट्रात प्रायोगिक आणि समांतर रंगभूमीची मोठी चळवळ उभी राहिली. सी. टी. खानोलकर यांचे ‘एक शून्य बाजीराव’ हे त्यांनी दिग्दर्शित केलेले नाटक भारतीय रंगभूमीवरील मैलाचा दगड ठरले. याशिवाय त्यांनी बर्टोल्ड ब्रेख्त यांच्या नाटकाचे ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’ हे केलेले मराठी रूपांतर प्रचंड गाजले.
नाट्य तालीमांमधील त्यांची कडक शिस्त आणि कलात्मक दृष्टी यामुळे अनेक दिग्गज कलाकार घडले. नाना पाटेकर, विक्रम गोखले, नीना कुलकर्णी, अशोक सराफ आणि सुकन्या मोने यांसारख्या अनेक श्रेष्ठ कलाकारांना अभिनयाचे धडे देऊन घडवण्यात विजयाबाईंचा सिंहाचा वाटा होता.त्यांनी नाटक, चित्रपट आणि दूरदर्शन अशा तिन्ही माध्यमांत मोलाचे योगदान दिले.
दिग्दर्शित केलेली प्रमुख नाटके: ‘बॅरिस्टर’, ‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘पुरुष’, ‘जास्वंदी’, ‘संध्याछाया’, ‘सावित्री’ आणि ‘अखेरचा सवाल’.त्यांनी समांतर सिनेमात मोलाची कामगिरी केली. गोविंद निहलानी दिग्दर्शित ‘पार्टी’ आणि अमोल पालेकरांच्या ‘क्वेस्ट’ चित्रपटातील त्यांच्या भूमिका विशेष गाजल्या. तसेच त्यांनी स्वतः ‘रावसाहेब’, ‘पेस्तनजी’ आणि ‘स्मृतिचित्रे’ यांसारख्या कलाकृतींचे उत्तम दिग्दर्शन केले.
१९८६ मध्ये त्यांनी अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे अध्यक्षपद भूषवले. तसेच त्यांनी ‘राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय’ (NSD) आणि मुंबईतील ‘NCPA’ (नॅशनल सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स) या संस्थांचे संचालक म्हणूनही दीर्घकाळ कार्य केले. त्यांच्या समृद्ध प्रवासावर आधारित ‘झिम्मा: आठवणींचा गोफ’ हे त्यांचे आत्मचरित्र अत्यंत लोकप्रिय आहे.
त्यांच्या सांस्कृतिक योगदानाबद्दल त्यांना अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.पद्मश्री पुरस्कार (१९८६), संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (दिग्दर्शन – १९७५), राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री – ‘रावसाहेब’), कालिदास सन्मान आणि टॅगोर रत्न (२०१२), त्याचबरोबर महाराष्ट्र शासनाचा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ आणि विष्णुदास भावे सुवर्णपदक देण्यात आले होते. एकूणच विजया बाईंचा जीवनप्रवास दैदिप्यमान राहिला आहे. विजयाबाईंच्या जाण्याने मराठी आणि भारतीय नाट्यसृष्टीतील एका दैदिप्यमान आणि मार्गदर्शक युगाचा अंत झाला आहे.
